Udostępnij

Podstawy koncepcji

Koncepcja została rozwinięta i opracowana  w latach 70 w Argentynie przez lekarza, specjalistę z dziedziny rehabilitacji, badacza i naukowca, dr Rodolfa Castillo Moralesa (ur.1940 – zm. 2011).

Podstawy koncepcji

Koncepcja została rozwinięta i opracowana  w latach 70 w Argentynie przez lekarza, specjalistę z dziedziny rehabilitacji, badacza i naukowca, dr Rodolfa Castillo Moralesa (ur.1940 – zm. 2011).

Wpływ na kształtowanie się koncepcji miała społeczność rdzennych mieszkańców Ameryki Południowej, wśród których dr Castillo Morales przebywał obserwując ich zwyczaje, związek ze środowiskiem, organizację życia rodzinnego, więzi rodzinne, nawyki żywieniowe oraz szczególny szacunek do życia. Inspirację czerpał również z doświadczeń twórców metod znaczących w rehabilitacji – Berty i Karela Bobath i Vaclava Vojty.

 

Kompleksowa, neurofizjologiczna  koncepcja terapeutyczna Castillo Moralesa składa się z:

  • Neuromotorycznej  terapii rozwojowej (Neuromotorische  Entwicklungstherapie – NET),  którajest stosowana w celu wspomagania zdolności sensorycznych i motorycznych. Wykorzystuje się ją do uaktywniania  dzieci z zaburzeniami  rozwoju posturalnego.
  • Regulacyjnej  terapii ustno-twarzowej (Orofaziale  Regulationstherapie –  ORT)z punktem ciężkości położonym szczególnie na leczenie zaburzeń sensomotorycznych w obszarze ustno-twarzowym. Celem stosowania ORT  jest poprawienie możliwości przyjmowania pokarmów – wspomaganie funkcji ssania, połykania, żucia  jak również poprawa artykulacji i poszerzenia  komunikacji.
  • Zastosowania specjalnych  płytek podniebiennych w połączeniu z ustno-twarzową terapią  regulacyjną. Płytki wykorzystywane są w zależności od potrzeb pacjenta. Zaopatrzenie w stymulacyjne płytki podniebienne stosowane z manualną terapią ciała pobudzają wargi i język do wykonywania ruchu w określonych kierunkach.

W tej koncepcji  podkreśla się  jedność i nierozerwalność całego ciała i kompleksu ustno-twarzowego. Z tej to przyczyny regulacyjna terapia ustno- twarzowa stosowana jest łącznie z neuromotoryczną terapią rozwojową. Oddzielenie terapii całego  ciała od terapii obszaru ustno- twarzowego wynika tylko  z przyczyn dydaktycznych i nie odpowiada całościowemu konceptowi terapeutycznemu. Od 1997 r. części NET i ORT są traktowane w toku szkoleniowym, a później terapeutycznym łącznie, ponieważ leczenie w obszarze ustno – twarzowym bez uwzględnienia stabilizacji postawy nie przynosi zamierzonych efektów. Jedno z założeń terapii opiera się na koncepcji skoordynowanej pracy wszystkich części ciała. Kompleks ustno-twarzowy jest uzależniony od motoryki tułowia i kończyn.

 

Przeznaczenie terapii

Całościowa, neurofizjologiczna koncepcja ukierunkowana jest  na terapię sensomotorycznych i ustno – twarzowych zaburzeń u dzieci i dorosłych. Stosowana jest przez logopedów, rehabilitantów i lekarzy. Koncepcja terapeutyczna  łączący  zastosowanie oddziaływań fizjoterapeutycznych i logopedycznych. Szczególnie zalecana jest dla  pacjentów z wrodzoną lub nabytą hipotonią mięśniową.

 

Koncepcja jest przeznaczona do terapii  wcześniaków, niemowląt, dzieci i dorosłych z:

  • hipotonią mięśniową  uwarunkowaną zespołami  genetycznymi np. w Zespole Downa, Pradera – Williego
  • wcześniaków i noworodków z zaburzeniami funkcji ssania, połykania
  • nadmiernym ślinieniem
  • zaburzeniami funkcji żucia i  mowy
  • ze schorzeniami   nerwowo-mięśniowymi
  • zaburzeniami pochodzenia centralnegoi wielorakimi upośledzeniami np. przy porażeniach mózgowych i stanamipo urazach mózgowo- czaszkowych 
  • porażeniem nerwu twarzowego u dzieci i dorosłych, Syndromie Moebiusa
  • zaburzeniami  strukturalno-funkcjonalnymi (rozszczepy wargi, szczęki i podniebienia, sekwencji Pierre – Robin)
  • opóźnionym rozwojem sensomotorycznym                                                                                                                                                                  

Cele leczenia

Głównym celem leczenia jest  pomoc pacjentowi w   uzyskaniu   przez niego jak największej sprawności i samodzielności, co jest warunkiem jego  uczestnictwa  w życiu codziennym. Osiąga się to przez:

  • rozszerzenie  niewerbalnych  i werbalnych możliwości komunikacji
  • wspomaganie rozwoju sensomotorycznego i poprawę postrzegania (np. czucia, widzenia, słyszenia)
  • regulację napięcia mięśni
  • poprawę postawy, aktywnego  wyprostu oraz poruszania się 
  • aktywowanie  i regulację  funkcji orofacjalnych takich jak ssanie, połykanie, żucie, kontrola ślinienia, mimika i artykulacja
  • wspomaganie inicjatywy własnej  i samodzielności w procesie  jedzenia, picia, komunikacji  oraz przy  poruszaniu się
  • poprawę  oddychania
  • wspieranie kompetencji rodzicielskich
  • zapobieganie wtórnym patologiom

Zasady terapii w koncepcji Castillo Moralesa

  • wchodzenie w komunikację
  • szacunek  dla innej osoby
  • nie etykietuje się  (nie ocenia się  powierzchownie, posługując się schematami)
  • odkrywanie  zdolności pacjenta i ufność w jego umiejętności
  • wspieranie silnych stron pacjenta
  • postawienie pacjenta i jego otoczenie  w centrum leczenia
  • wspólne stawianie realistycznych celów
  • prowadzenie dialogu na tej samej płaszczyźnie
  • podążanie w rytmie pacjenta

Filary koncepcji

Bazą koncepcji   jest anatomia funkcjonalna, neurofizjologia oraz etniczne oddziaływania kultury latynoamerykańskiej. Podstawą filarów koncepcji  jest komunikacja, która  rozumiana jest jako coś więcej niż mówienie i mowa. Komunikacja  następuje najczęściej   już  w czasie obserwacji, potem w czasie  kontaktu  fizycznego z pacjentem podczas terapii. Kody komunikacyjne w koncepcji są  znakami  używanymi i wysyłanymi przez pacjenta do nadawcy – rodzica bądź terapeuty.Terapeuta  obserwuje reakcje dziecka, dorosłego np. na  dotyk, dźwięk. W  przypadkach, gdy  mowa nie występuje, sygnałem dla odbiorcy  jest mimika, gesty, wydawane dźwięki, mowa ciała, czy zmieniony oddech, pocenie się, zmiana napięcia mięśni, uśmiech, płacz, kontakt wzrokowy lub jego brak.

Wg Castillo Moralesa wszystkie komunikaty noszą przesłanie.  Nadawca wysyłając komunikat oczekuje odpowiedzi. Kiedy nie ma żadnej odpowiedzi, zanikają kody. Kiedy milknie komunikacja, milknie także dusza, która przecież potrzebuje  „pokarmu”.

Terapeuci Castillo Moralesa poszukują  subtelnych możliwości porozumiewania się, budują dialog na wszystkich płaszczyznach i wspomagają możliwości komunikacyjne z pacjentami z ciężkimi ograniczeniami. Kiedy  pacjent zauważa, że jest rozumiany, powoduje to u niego zwiększenie motywacji do komunikowania się. Ograniczona możliwość komunikacji sprawia powstanie objawów izolacji. Z tym zjawiskiem  często można spotkać się u dzieci z hipotonią mięśniową, które zmagają się z niewystarczającym wyprostem przeciwko sile ciężkości, przenoszeniem ciężaru ciała, trudnościami z samodzielnym utrzymaniem oraz poruszaniem głową. Ich rozwój przebiega np. w pozycji na grzbiecie (w niskich pozycjach ułożenia), gdzie dodatkowo utrudnione jest widzenie i słyszenie. Dzieci z hipotonią mięśniową niechętnie  leżą w pozycji na brzuchu, samodzielnie nie  zmieniają  swojej pozycji wyjściowej. Nowe umiejętności nabywają w utrudnionych warunkach i wykazują wolne tempo uczenia się,  nie mają  motywacji do „wychodzenia na zewnątrz”.  Utrudniony kontakt wzrokowy z rodzicem czy opiekunem prowadzi do wycofywania się dziecka z otoczenia. Dziecko izoluje się. Przejawem tego są stereotypie. 

Hipotonia oraz problemy z widzeniem powodują, iż u  dziecka rozwija się  anormalna pozycja ustawienia głowy i osi ciała. Tak więc wyprost  i możliwości  poruszania się  warunkują rozwój postrzegania i komunikacji.

Kontakt wzrokowy

Obserwacja dziecka, jak również  późniejsza  terapia z reguły odbywają się  na podłodze.  Takie wzorce zostały zaczerpnięte z kultury latynoamerykańskiej, kiedy matka podczas zajmowania sie dzieckiem siedzi na ziemi. Dorosły znajduje się na wysokości  dziecka, a nie odwrotnie. Podczas terapii małe dziecko początkowo ułożone  jest na ciele rodziców, co daje mu większe poczucie bezpieczeństwa. Dziecko i dorosły (rodzic, terapeuta) znajdują się na tej samej wysokości oczu.

W czasie pracy z dzieckiem na tej samej płaszczyźnie wzrokowej, zauważa się zwiększoną  motywację, lepszą percepcję  i łatwiejsze  nawiązanie kontaktu małego pacjenta z osobą towarzyszącą   i otoczeniem.W celu kształtowania otoczenia  małych dzieci lub u dzieci  z ograniczeniem zdolności wizualnych wykorzystuje się materiały kontrastujące. Do terapii stosuje się czarno – białe zabawki, książeczki lub akcesoria do karmienia.

 

Cisza motoryczna

Do zainicjowania podstaw komunikacji i interakcji, zaleca się rodzicom, opiekunom zastosowanie u noworodków, niemowlaków lub chorych z ciężkimi uszkodzeniami ciszy motorycznej. W trakcie  ciszy motorycznej  uzyskuje się regulację napięcia mięśniowego i oddechu, stabilizację tułowia i lepszą kontrolę głowy. W przypadku   zastosowania jej  u niemowląt  obserwuje się żywą uwagę, warunkującą kontakt z otoczeniem, nawiązanie kontaktu wzrokowego, chwytanie. Przy pomocy ciszy motorycznej staje się możliwe wydłużanie faz żywej uwagi (słuchanie, widzenie). Stosowanie ciszy motorycznej sprawdza się szczególnie u niemowląt z zaburzeniami samoregulacji. Dziecko łączy  ręce w linii środka, pojawiają się impulsy dystalne pochodzących od stóp. Cisza motoryczna, wykonywana podczas gdy dziecko znajduje się np. ciele matki, zaspakaja  potrzebę  bliskości, niweluje stres i reguluje emocje, pomaga przy problemach z zasypianiem. Cisza motoryczna stosowana podczas badania niemowlęcia,  wspomaga z zewnątrz koncentrację uwagi, komunikację.  Wprowadza wewnętrzny spokój i stabilność – czynniki niezbędne  podczas przeprowadzania badania. Rodzice stosują to ćwiczenie często  całkowicie intuicyjnie – trzymając swoje dzieci w ramionach bądź na kolanach.

Wertykalizacja

Specyficzne dla terapii dzieci z hipotonią mięśniową wg koncepcji Castillo Moralesa jest wertykalizacja  tych  pacjentów  tak szybko, jak jest to  możliwe. Pionizacja odbywa się na ciele lub przy ciele rodzica  bądź terapeuty. We  wspomaganiu rozwoju dziecka z osłabionym napięciem mięśni na pierwszym miejscu stawia się pracę nad wyprostem oraz intensywnym wspomaganiem funkcji podporowych stóp. W  terapii dąży się do tego, aby   płaszczyznę leżenia dziecka  zamienić na płaszczyznę podporu. W dalszym etapie  procesu wertykalizacji celowo zmierza  się do zmniejszenia płaszczyzny podporu i zastąpienia jej  mobilnymi punktami podporu. Pomocne są  impulsy dystalne  pochodzące od stóp lub  od  dłoni. 

Model dwóch trójkątów

W koncepcji Castillo Moralesa bazuje  się na zdolnościach i  umiejętnościach  dziecka.Terapia skierowana jest na jego rozwój sensomotoryczny, który jest  oceniany na podstawie  modelu dwóch trójkątów ciała. Podstawę trójkąta górnego stanowią kończyny górne. Podstawa trójkąta  dolnego- to kończyny dolne. Wierzchołki obu  trójkątów spotykają się po stronie brzusznej w strefie pępka, natomiast w strefie grzbietowej po stronie lędźwiowo-grzbietowej, zwanej „strefą  informacyjną.” Strefa ta ma istotne znaczenie dla kontroli postawy wobec siły ciężkości i wyprostu. Jest strefą stabilizująco-koordynującą dla obu trójkątów. U noworodków podstawy trójkątów znajdują  się początkowo  bardzo blisko ciała. Oddalają się od siebie w miarę rozwoju dziecka. U dzieci z hipotonią mięśniową jest odwrotnie. Podstawy trójkątów są znacznie  od siebie oddalone.  Reakcje wyprostne, podpór czy zmiana położenia ciała wymagają od  takiego dziecka olbrzymiego wysiłku. Podczas terapii dziecka z osłabionym napięciem mięśni zbliża się do siebie podstawy trójkątów  w celu stworzenia lepszych warunków do aktywnego wyprostu, podporu i możliwości zmiany położenia ciała. Wykorzystuje  się strefy motoryczne  przedniej i tylnej części ciała  obu trójkątów.                                                                                     

Poprzez oddziaływanie na strefy motoryczne ciała, wpływa się na również funkcje kompleksu orofacjalnego. Ukierunkowana stymulacja stref motorycznych ciała dziecka ma ścisły związek z obszarami rozwoju dziecka, takimi jak np. komunikacja, zabawa, jedzenie. Obserwacja  sfery ruchu  obu trójkątów  pozwala ocenić terapeucie  napięcie mięśniowe  dziecka oraz możliwości i trudności  dziecka w obszarze sensomotoryki.

Do regulacji napięcia mięśniowego wykorzystuje się różne techniki terapeutyczne działające   na receptory: skóry, tkanki łącznej, mięśni i stawów. Podczas regulacji napięcia mięśniowego zmieniana percepcja daje możliwość lepszego odczuwania  przez pacjenta własnej postawy i poruszania się.

 

Techniki terapeutyczne

Techniki terapeutycznewykorzystywane w koncepcji Castillo Moralesa to: dotyk, głaskanie, pociąganie, ucisk i wibracja. Wykorzystuje się je w zmiennych kombinacjach. Rodzaj  stosowanej wibracji daje odmienne reakcje. Wibracja  długotrwała, o jednakowym natężeniu powoduje obniżenie napięcia mięśniowego. Stosując wibrację krótkotrwałą, przerywaną o zmiennym natężeniu uzyskuje się u pacjenta wzrost napięcia mięśni.                     

                                                                                                   

Diagonalne łańcuchy mięśniowe i strefy motoryczne

Do uzyskania zmian w kompleksie ustno-twarzowym w koncepcji Castillo Moralesa  wykorzystuje się diagonalne łańcuchy mięśniowe ciała, które przebiegają od stóp do głowy. Działania na  łańcuchach mięśniowych  powoduje jednoczesną  aktywizację  funkcji kompleksu ustno- twarzowego. Każdy ruch ciała jest sprzężony z kompleksem orofacjalnym. Np. podczas obrotu dziecka z pleców na brzuch lub na bok uaktywniają się  boczne ruchy języka oraz żuchwy. Aktywizowanie diagonalnych łańcuchów mięśniowych pomocne jest  dziecku przy przyjmowaniu pozycji przejściowych. W tym celu stymuluje się strefy motoryczne ciała.                                                                 

                                                                                                                                                                 

Modelowanie

Aby uzyskać  zamierzone  efekty  terapeutyczne, stymulacja stref motorycznych twarzy i ciała (górnego i dolnego trójkąta) poprzedzona jest  modelowaniem.  Modelowaniepojęcie kluczowe dla koncepcji, stanowi przygotowanie skóry, mięśni i powięzi do terapii. Stosuje się tu  różne techniki- dotyk, głaskanie, pociąganie, ucisk i wibrację. Modelowanie  stref odbywa się w odpowiedniej pozycji ułożenia pacjenta – dziecka na kolanach matki, pacjenta dorosłego na materacu na podłodze.

Terapii nie zaczyna się  bezpośrednio od  twarzy, zwłaszcza u takich  pacjentów, którzy  we wczesnym dzieciństwie doznali  negatywnych doświadczeń np. z powodu odżywiania przez sondę oraz podczas przebytych operacji rozszczepu wargi, szczęki lub podniebienia. Obszar twarzy należy do intymnych stref ciała człowieka. Terapeuci koncepcji  Castillo Moralesa  w kontakcie z pacjentem muszą  pozyskać  jego zaufanie i przyzwolenie, aby móc pogłębić stosowanie terapii na  strefach motorycznych twarzy.

 

Obszary  motoryczne  twarzy

Do aktywowania muskulatury mimicznej służą ”obszary  motoryczne  twarzy”. Stymulacja tych  obszarów odbywa się w izolacji lub też w sposób kombinowany poprzez  jednoczesną  stymulację kilku stref. Strefy motoryczne twarzy są obszarami reaktywnymi, z których po zastosowaniu odpowiednich stymulacji otrzymuje się odpowiedzi ruchowe z pojedynczego mięśnia albo łańcucha mięśniowego. Celem stymulacji  stref  jest   poprawa  funkcji jedzenia i picia.

                                                                                                              

Jedzenie i picie

Częste zjawisko występujące zarówno u niemowląt, dzieci i dorosłych, to trudności w przyjmowaniu pokarmów. W celu zdiagnozowania przyczyn tych zburzeń bada się budowę anatomiczną oraz funkcje fizjologiczne kompleksu ustno-twarzowego pacjenta, jak również obserwuje się pozycję (postawę) przyjmowaną podczas przyjmowania posiłków, motywację, komunikację oraz aspekty kulturowe.W procesie jedzenia przejawiają się  różne aspekty wykorzystywane również terapeutycznie. Do nich należy rozwijanie samodzielności, motywacji, przyjmowanie  odpowiedniej postawy do jedzenia i picia, poznawanie różnych konsystencji, różnorodnych zapachów, wzmaganie uczucia głodu i pobudzanie produkcji śliny. Pacjentom z problemami wizualnymi  podaje się pokarm na talerzach kontrastujących z pożywieniem. Podczas  karmienia i spożywania posiłków  uwzględnia się odpowiednią postawę i pozycję ułożenia pacjenta. Wykorzystywana jest tu  funkcjonalna asymetria wspomagającą proces żucia i połykania. W terapii kompleksu ustno- twarzowego stosuje  się  odpowiednie ćwiczenia  stymulujące  ssanie, połykanie i żucie. W przypadku pacjentów karmionych sondą, w sprzyjających warunkach, przechodzi się do karmienia naturalnego .

W staraniu o dobro pacjenta koncepcja ta może być stosowana wyłącznie przez certyfikowanych terapeutów,  kierującymi  się  słowami nauczyciela Castillo Moralesa: by jako specjaliści  wspierać takie działania, które są  pomocne  pacjentowi, a powstrzymać te, które  mogłyby mu zaszkodzić. Zamysł ten  ta towarzyszy pracy  terapeutów Castillo Moralesa, a terapia  zastosowana odpowiednio szybko zwłaszcza we wczesnej interwencji, prowadzi do normalizacji bądź znacznej poprawy zaburzonych funkcji, rozwoju nowych kompetencji oraz zapobiega powstaniu  wtórnych patologii.

 

Autor: Barbara Paradowska

Stowarzyszenie Castillo Moralesa Polska

www.castillomorales.pl

Bibliografia:

1. Christiane Tϋrk, Das Castill Morales Konzept, Thieme, 2012.

2. Rodolfo Castillo Morales, Die Orofaziale Regulationstherapie, 2. Auflage, Pflaum 1998.

    Castillo  Morales Vereinigung e.V. , 21.- 22.03.2009, Nϋrnberg.

3. Zdjęcie – dokumentacja  Terapeutów  Stowarzyszenia  Castillo Moralesa Polska


Udostępnij

Komentarze

komentarze